29 Kasım 2016

Türkiye'nin ilk demiryolu İzmir - Kasaba (Turgutlu) hattı

Osmanlı'da bir demiryolu inşasında çalışan işçiler

Türkiye'nin ilk demiryolu İzmir - Kasaba (Turgutlu) hattı

Türkiye'de demiryolu yahut demiryolu tarihi dendiğinde, akla genellikle ilk olarak Bağdat Demiryolu yahut Berlin-Bağdat Demiryolu olarak bildiğimiz hat gelmektedir. Daha az bir kısım tarafından ise İzmir-Aydın demiryolu bilinmektedir. Ben ise Yrd. Doç. Dr. Arif Kolay'ın doktora tezi ile birlikte öğrenme fırsatımız olan, Türkiye'nin ilk demiryolu hattından bahsetmek istiyorum.

İngilizler'in yardımıyla demir ağlarla örülen memleket


İzmir taraflarındaki demiryolu
harita planı
17. yüzyılın sonuna doğru temelleri atılmış, 18. yüzyılda geliştirilmiş ve 19. yüzyıl ile birlikte en aktif dönemine kavuşmuş olan sanayi devriminin sonuçlarından birisi de trenler ve haliyle demiryollarıdır. Daha önceden insan ve hayvan gücü ile yapılan taşımacılık, sanayi devrimi sonucu patlayan üretimi karşılamadığından yeni yöntemler gerekmiş, bunun en güzel çözümü de demiryolu olmuştu. 

İlk defa 19. yüzyılın İngilizler tarafından kullanılmaya başlanılan tren sistemi, pek çok Avrupa ülkesinden daha erken bir tarihte, 19. yüzyılın yarısında Osmanlı topraklarına giriş yapmıştır. 

Osmanlı devleti ekonomik açıdan zor zamanlar yaşıyordu. Kısa zaman öncesine kadar Osmanlı ülkesinde ihracat yasak, ithalat ise teşvik ediliyordu. Yani günümüzün tam tersi... Bunun sebebi ise birçok alanda lider olan Türk üretimiydi; gerek savaş teknolojisi olsun, gere kumaş ve dokumalar, gerek de tarım ürünleri olsun dünyanın en kaliteli malları üretiliyordu ve devletin kendi kendine yetebilmesi, aynı zamanda da bu kaliteyi başkaları ile paylaşmamak adına ihracat çoğu zaman yasaklanıyor, ticaret verimini artırabilmek için ise ihracat teşvik ediliyordu. Hepimizin kapitülasyonlar olarak bildiğimiz imtiyazların verilme sebebi de buydu ve kısa zaman öncesine kadar "lütuf" olarak veriliyordu. Zira 17. yüzyıl ortalarına kadar en kudretli ve güçlü ülke Osmanlı idi ve devlet bakış açısına göre aslında bir "imtiyaz" verilmiyor, gelip burada ticaret yapsınlar diye, yabancılara "lütuf" veriliyordu. Fakat bir süre sonra devletin çöküşe geçmesiyle birlikte bu durum değişti ve bu hal, tam anlamıyla bir imtiyaz yani kapitülasyon halini aldı. Alınan borçlar neticesinde, ülkeyi tekrar ayağa kaldırmak için çeşitli yollar arandı ve bunun için en etkili yöntemlerden birinin tarım olduğuna karar verildi. Fakat bir sorun vardı; artırılan tarım üretimi sonrasındaki bu mal akışı nasıl sağlanacaktı ? İşte burada da imdada İngilizler yetişti ve demiryolunu Türkiye'ye getirmeyi teklif ettiler.

Padişah fermanı ile örülen demir ağlar


o dönemlerden kalma bir tren bileti
Yukarıda saydığım bu sebep sonucunda bir karar verilir ve 11 Temmuz 1856 senesinde Sultan Abdülaziz'in fermanı ile bir İngiliz şirketine verilen hak ile demiryolu inşasına başlanır.
Hem üretim hem ticaret yolları nedeniyle, ilk demiryolu İzmir-Aydın arasında inşa edilmeye başlanır. The Ottoman Railway from Smyrna to Aidin of his Imperial Majesty the Sultan yani kısaca İzmir Aydın Demiryolları Şirketi tarafından başlanan inşaat, çeşitli aksaklıklar ve ertelemeler ile birlikte, 1866 senesinde tamamlanır. Toplamda 1.784.000 Sterlin'e mal olan İzmir - Aydın demiryolunun ilk kısmı, aynı senenin sonlarına doğru hizmete açılır. 
The Ottoman Railway from Smyrna to Aidin of his Imperial Majesty the Sultan
İzmir Aydın Demiryolları Şirketi hisse senedi
Fakat bu arada bir başka İngiliz, Edward Price'ın üstlendiği başka bir demiryolu inşası daha mevcuttu ve Türkiye'nin ilk demiryolunu açma şerefini kendinden çok daha önce işe başlamış olan vatandaşı diğer şirketin elinden alacaktı.

İzmir Aydın Demiryolları Şirketi'ne ait bir başka hisse senedi

Jet hızıyla tamamlanan hat: İzmir - Kasaba (Turgutlu)


Yakın çevrede birçok üretim bölgesi olması nedeniyle İngilizler için, İzmir ve bugünkü Turgutlu bölgesi çok popülerdi. Bu sebepten dolayı ferman ile iznin çıkarıldı 1856 tarihinden itibaren birçok defa girişim oldu fakat işbu ihale, 1863 senesinde İngiliz iş adamı Edward Price'a kaldı. Price ve şirketi, 4 Temmuz 1863'de aldığı ihale sonucu derhal hazırlıklara başlamış, 19 Nisan 1864'de ise bu "yeni" hattın ilk temelleri atılmıştı. 
19. yüzyıl demiryolu şirketlerinden birinin hisse senedi
Yapılan planlara göre, bu İzmir - Kasaba hattının inşasının dört sene süreceği öngörülmüştü fakat bu hat, planlanandan çok daha önce, tam 2 sene sonra, 1866 senesinde tamamlanıp hizmete açılmıştı. Hatta öyle hızlı tamamlanmıştı ki, 10 sene önce yapımına başlanan İzmir - Aydın hattı henüz daha yapım aşamasındayken, yaklaşık 6 ay kadar önce hizmete açılarak Türkiye'nin ilk demiryolu hattı olma özelliğine erişmişti. 
Böylelikle Türkiye'nin ilk "yap işlet devret" modeli işlerinden birisi tamamlanmış oluyordu. 
İzmir istasyonunun açılışı
Share:

2 yorum:

  1. Kırım Savaşı'nın belki de olumlu tek sonucu. Ha şu da var. Bunları yapmak için İngilizlerden alınan ilk dış borç Osmanlı maliyesini iflasa götürüyor. Kazançlı çıkan her zamanki gibi İngilizler oluyor.

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Mevcut olan çöküşü geciktirme çabaları. İşin ironik tarafı bizi yine o İngilizler kurtarıyor Ruslar'ın elinden. 18. yüzyıl sonlarından itibaren artık devlet de biliyor çöküşe geçtiğini ve ertelemek için elinden geleni yapıyor ama bir süre sonra gücü yetmiyor tabii.

      Sil

Tavsiye Edilen Sayfalar