30 Ekim 2016

Ne okumalıyım ? – Osmanlı Tarihi

            

Ne okumalıyım ? – Osmanlı Tarihi

         
Okunması gereken kitaplar
 Herkes az çok tarih bilir. Ama önemli olan doğru bilgilere sahip olmaktır ki bunun da iki yolu
var; çok okumak ve doğru kaynakları okumak. Çok okumaktan kastım, ilginizi çeken ve öğrenmek istediğiniz konuda hemen herşeyi okumanızdır. Şu okunmalı mı, bu okunmalı mı, yoksa bu kişiyi okumamalı mıyız gibi sorulara cevap bulabilmek hatta bu soruları sormamak için elinize ne geçerse okumanız gerekir. Sadece doğru kaynakları okuyabilir ve bu sayede gayet iyi seviyede bilgi sahibi olabilirsiniz fakat diğer yazıları okumazsanız neyin yanlış olduğunu anlayamaz, neyi ne ile kıyaslayacağınızı bilemez ve sonunda da dar bir pencereden bakmakla yetinmek zorunda kalırsınız.
Doğru kaynakları okumak ise zamanla oturacak bir durumdur. Zaten olması gerektiği gibi bolca okuduğunuz takdirde neyin doğru kaynak olduğunu anlayacak, o kaynak kitaplar üzerinden araştırmanızı yaparak öğreneceksiniz.

Doğru kaynak yahut kaynak kitap nedir ?


Ayrım yapmanız gereken en önemli konu ise tarih yazıcılığıdır. Bunu açarsak; tarihçi dediğimiz kişinin görevi, kaynakları analiz etmek, belgelerden edindiği bilgileri genelin okuyup anlayabileceği şekilde insanlara sunmaktır. Bunu yaparken de mümkün olduğunca şahsi yorumdan uzak ve kesinlikle ideoloji içermeden aktarmak gerekir. Yazının ilerleyen kısımlarında özet şekilde bilgi vereceğim kaynak kitaplar ve tarihçilere dikkat ederseniz, ideolojiden uzak şekilde tarihçilik yaptıklarını ve bu nedenle de kendi alanlarında en iyisi olduklarını görebilirsiniz.
Bir tarihçinin pek tabii olarak bir ideolojisi olacaktır, olmalıdır da. Ortaya ilmi bir eser verirken bu ideolojiyi katamazsınız zira o ilmi eser sizin ideolojiniz ile bağdaşmayabilir fakat tarihi bir gerçek olarak bunu aktarmak zorundasınız. Örnek olarak Nihal Atsız’ı verebiliriz. 30 ve 40’lı yılların dünyasında faşist görüşler ağırlıklıyken Nihal Atsız da ırkçılık derecesine varan bir milliyetçilik görüşüne sahipti. Son dönemlerinde biraz yumuşamış olsa da, ideolojik yayınlarında bunu görebilirsiniz. (Kesinlikle tenkit için değil, tamamen örnek olması için Atsız’ı gösteriyorum) Nihal Atsız’ın bu görüşlerine katılabilirsiniz veya katılmayabilirsiniz bu tamamen sizin kişisel görüşünüze kalmış. Fakat asla ve asla inkar edemeyeceğiniz bir şey vardır; Atsız’ın tarihçiliği. Oruç Beğ, Aşıkpaşazade tarihleri gibi erken dönem Osmanlı tarihlerini ondan öğrendik, yayınladığı makaleler ile birçok karanlık kalmış konuyu aydınlattı. En önemlisi, halen daha tek kaynak olarak kullanılan bu çalışmalarının hiçbirinde şahsi ideolojisine yer vermemiş, tarihçiliğin görevini yapmış ve bilgi taşımıştır. Bu nedenle de büyük tarihçiler arasında yerini almıştır.
Bütün bunlar göz önüne alındığında, birinci el kaynaklardan yani tamamen belgelere dayanarak yazılmış ve alanında kaynak kitap olarak gösterilen, belirli konuları öğrenmek için okunması gereken tarihçileri ve kitapları aşağıda paylaşacağım. Bu yazı Osmanlı tarihi hakkında olup, sonrasında Orta Asya, Selçuklu, Cumhuriyet tarihi gibi diğer alanlar hakkında da okunması gereken kaynakları ayrı birer yazı olarak paylaşacağım.

Hammer Tarihi - Joseph von Hammer


Büyük Osmanlı Tarihi - Hammer
Öncelikle şu telaffuz problemini giderelim; Hammer, İngilizce telaffuzu gereği “Hemmır” şeklinde okunmaz, Almanca telaffuza göre yani doğru okunuşu, yazıldığı gibi “Hammer”dir.
Osmanlı döneminden itibaren defalarca kez Türkçe’ye tercüme edilmiş, bir dönem gazetelerin kupon karşılığı vermesinden dolayı neredeyse her eve iyi kötü bir şekilde girmiş, “Büyük Osmanlı Tarihi” tarzında yani tam bir Osmanlı tarihi anlamındaki bizim bildiğimiz ilk büyük eser.
Joseph von Hammer tarafından yazılmış olan bu 10 ciltlik tarihin önemi tabi ki çok büyüktür. Avrupa kaynaklarını belli ölçüde kullanması ve yerli kaynaklarda yer almayan bazı detayları içermesi nedeniyle büyük önem taşır ki bazı konuların ayrıntılarını sadece Hammer’de bulabiliyoruz. Fakat artık tarih yazıcılığımız ve tarihçilik açısından kaynaklarımız oldukça genişledi ve Hammer’in birinci kaynak olarak değerlendirilmesi büyük sorunlara sebep olmakta. Evet başta Avrupa kaynaklarını kullandığını söylemiştim fakat bu kaynakların oranı ciddi biçimde az ve yeni yapılan çalışmalarla anlaşıldı ki, Hammer tarihi artık eksiklere sahip. Halil İnalcık birçok defa bu konuya değinmiş ve Hammer’in artık birinci kaynak olarak alınmaması gerektiğini söylemiştir. Dolayısıyla başlangıç için gayet iyi, araştırma için belli alanlarda kullanılabilir fakat içindeki eksik ve yanlış bilgilerden dolayı, özellikle de güncelliğini yitirmiş bilgilerden dolayı birinci kaynak olarak alınmamalı.

Sorularla Osmanlı İmparatorluğu – Erhan Afyoncu


Sorularla Osmanlı İmparatorluğu - Erhan Afyoncu
Benim başucu kitabım. Kuruluş döneminden yıkılışa kadar Osmanlı tarihi hakkında merak ettikleriniz hakkında gayet kolay şekilde bilgi alabileceğiniz bir kitap-lar. Seri halinde başlamış ve piyasada halen daha parça parça bulunsa da, benim size önerim, mutlaka tek cilt olan son baskısını edinmenizdir. Hem bütün kitabı ayrı ayrı satın almak zorunda kalmazsınız hem de her kitapta mevcut olan ufak tefek hataların giderildiği ve derli toplu haline sahip olmuş olursunuz.
Bu kitabın önemi ise adında saklı. Hemen herkesin en az bir kere sorduğu, aklından geçen sorular ve kimisi kısa kimisi gayet uzun cevapları kesinlikle tatmin edici bilgiler içeriyor. Bu kitap klasik anlamda “Büyük Osmanlı Tarihi” kategorisinde değil. Evet baştan sona bütün Osmanlı tarihi ele alınmış durumda, fakat bir Hammer yahut ileride bahsedeceğim Zinkeisen tarihi gibi bir “büyük tarih” kitabı değil. Bunun yerine bir konuyla ilgili aklınızdaki soruya cevap bulacağınız, eğer daha detaylı bilgi istiyorsanız da nereden başlayacağınız hakkında fikir verecek şekilde hazırlanmış, Osmanlı tarihi hakkında tam anlamıyla başucu kitabı olan ve daima başvuracağınız bir kitap şeklinde.
Özellikle Osmanlı tarihi hakkında çokça sorulan “tarih okumak istiyorum nereden başlamalıyım” sorusuna sahipseniz, başlangıç kitabı olarak kesinlikle öneririm.

İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı – İlber Ortaylı

İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı - İlber Ortaylı

Osmanlı’nın bir imparatorluk olduğunu ve 600 senelik bir tarihi olduğunu göz önüne aldığınızda, her konuya hakim olamayacağınızı anlıyorsunuz. Ayrıca herkesin ilgi duyduğu bir alan da mevcut. Kimisi ilk döneme ilgi duyarken kimisi klasik döneme, kimisi de son döneme ilgi duyar. Bunun yanında bilinmesi gereken belli başlı konular da vardır ve bu nedenle belli bir dönem hakkında uzman olsanız dahi diğer dönemleri de bilmeniz gerekiyor.
Burada en önemli sorun ise şurada; Osmanlı tarihi gibi, Selçuklu tarihi, Abbasiler tarihi vs. gibi spesifik alanlara ilgi duyabilir ve bu konuda uzmanlaşabilirsiniz fakat sağlıklı bir değerlendirme yapabilmeniz için mukayeseli tarih yapabilmeli, en azından mukayese yapabilen birini okumanız gerekir. Mukayeseli tarih, yani örneğin 19. Yüzyılda Osmanlı’da durum bu iken Avrupa’da acaba ne olmuş da bize etkisi nedir diye bir değerlendirme yapılması gereken durumda ise, ülkemizde bu işi tartışmasız en iyi yapan kişi İlber Ortaylı’dır. Osmanlı tarihi, özellikle de son dönem tarihi konusundaki bilgisini tartışmaya dahi gerek olmasa da, İlber Ortaylı’nın en büyük özelliği, aynı dönemde diğer devletlerin durumunu da bilmesi ve mukayese yapabilmesidir. 19. Yüzyıl gibi gerek Osmanlı, gerek Avrupa tarihi açısından en kritik dönemlerden birini ise karşılıklı mukayese yaparak analiz eden ve halen daha alanında tek kaynak olarak kullanılan bu kitabı, son dönem Osmanlı tarihi konusunda pek tabii tavsiye ediyorum.

Osmanlı Tarihi – İsmail Hakkı Uzunçarşılı

Osmanlı Tarihi - İsmail Hakkı Uzunçarşılı

“Büyük Osmanlı Tarihi” kategorisi dediğiniz zaman akla ilk gelen isimlerden birisi de İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın Osmanlı Tarihi serisidir. Tamamen arşiv belgeleri dahilinde hazırlanmış olup, Anadolu Selçukluları’ndan başlayarak son döneme kadar gelerek, son dönem dışında gayet detaylı olsa da kesinlikle insanı boğmadan, dönemin diğer güçlerini de kapsayacak şekilde bütün bir Osmanlı tarihini anlatır.
Osmanlı tarihçiliğinin en büyük isimlerinden olan Uzunçarşılı’nın bu büyük Osmanlı tarihi sayesinde hiç bilinmeyen bazı detayları da öğreniyoruz zira içinde başka yerde yer almayan belgeler de mevcut.

İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi – İsmail Hami Danişmend


İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi - İsmail Hami Danişmend
Listede bir hayli “büyük Osmanlı tarihi” kategorisinde kitap görüyoruz. Bu tüm bir tarihi anlatan kitapların dışında bir de bu tarih içerisinde yer alan şahısların tarihini de bilmek gerekiyor. Bu kitap ise ikisini de bir arada yapmak gibi inanılmaz bir işi başararak büyük bir boşluğu dolduruyor. Osman Gazi’nin doğumundan başlayarak son döneme kadar gelen İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, tam anlamıyla bir “büyük Osmanlı tarihi” kitabı değil, bu büyük tarih boyunca yaşayan olaylar ve bu olayların kahramanı olan kişileri, kronolojik bir biçimde bize naklediyor ve olaylar ile kişilerin detaylarını da izah ediyor ki en önemli kısmı da budur. Zira herkes profesyonel tarihçi olmadığından, anlatılan her olayı yahut kişiyi gayet doğal olarak bilemeyebilir ve şu olay nedir, şu kişi nedir diye soracaktır. Kronolojik sıra ile olayları ve şahısları gayet doyurucu şekilde açıklamasından dolayı böyle bir problem yaşamıyorsunuz.

Osmanlı Tarihi Araştırma Rehberi – Erhan Afyoncu

Osmanlı Tarihi Araştırma Rehberi - Erhan Afyoncu

Burada adı geçen tarihleri okudunuz yahut belirli konularda daha derin ve detaylı araştırma yapmanız gerekiyor diyelim. Bu durumda birinci el kaynaklar yani belgelere ulaşmanız gerekecek. Sonraki bir yazıda bu kaynaklardan da bahsedeceğim ama hangi dönem için hangi belge, elyazması, kronik vs. gibi belgelerin ve kaynakların okunması gerektiğini merak ediyor ve yapacağınız araştırma için bir başlangıç noktası arıyorsanız, bu Osmanlı Tarihi Araştırma Rehberi kitabı ilk bakacağınız yer olmalı.

Truva’nın İntikamı – Erhan Afyoncu


Truva'nın İntikamı - Erhan Afyoncu
Fatih Sultan Mehmet ve dönemi hakkında bilgi sahibi olmak istiyorsanız, okumanız gereken bir kitap. Erhan Afyoncu’nun kitaplarının en sevdiğim yanı, popüler tarzda yazılmış olmalarına rağmen daha derin araştırmaya olanak sağlaması.
Bu kitapta ise Fatih ve dönemi hakkında detaylı bilgi vermesinin yanısıra standart bir tarih kitabı gibi şu tarihte şunlar oldu şeklinde değil, ilgi çekecek ve az bilinen ama dönemi daha iyi anlamanızı sağlayacak olayların anlatılması ve eğer daha detaylı ve derin araştırma yapmak isterseniz, içinde bu araştırmaya yönelik bilgileri içermesi.

Osmanlı Belgelerinin Dili – Mübahat Kütükoğlu


Osmanlı Belgelerinin Dili - Mübahat Kütükoğlu
Bu biraz daha teknik bir kitap. Ama gerçekten çok önemli bir kitap zira alanında tek. Detaylı bir araştırma yapmanız gerekiyor ve arşiv belgelerini kullanmanız gerekiyor, özellikle de diplomatik belgeler olan berat, ferman gibi Osmanlı’nın diplomatik belgelerinin nasıl okunacağını izah ediyor. Zira en büyük problemimiz, kullanmayı pek sevmediğim bir kelime olan “anakronizm”. Yani olayları dönemine göre değerlendirme işini yapamıyoruz ve bu durum arşiv belgeleri için de geçerli. Örneğin bir arşiv belgesi üzerinde bir kalıp kullanılmış, bir ifade kullanılmış ama bu ifade kalıbının ne için kullanıldığını, neyi ifade ettiğini bilmiyorsanız, o belgenin amacını anlayamazsınız.
Bu gibi durumların önüne geçmek için, eğer bu alanda uğraşıyorsanız, kesinlikle edinmeniz gereken bir eser.

Osmanlı İmparatorluğu Tarihi – Zinkeisen


Osmanlı İmparatorluğu Tarihi - Zinkeisen
Benim en çok yararlandığım ve bana göre en önemli “büyük Osmanlı tarihi” kitabı. Bu tarihin yazarı olan Zinkeisen, Türkçe bilmiyordu. Buna rağmen, her yabancı tarihçinin yaptığı bazı ön yargılar ve yanlış değerlendirmeler dışında, muazzam bir Osmanlı tarihi. Standart bir Osmanlı tarihi olarak bile gayet iyi denebilecek bu yedi ciltlik serinin en büyük önemi ise başka bir konu. Zinkeisen, Türkçe bilmediği için Osmanlı arşivlerini kullanma şansı olmamıştı. Fakat bunun yerine yurtdışındaki diğer ülke arşivlerini kullanmış, bu sayede bizim hiç bilmediğimiz pek çok şahıs ve olay hakkında bilgi sahibi olmamızı sağlamıştır.
Örneğin bizde hiç yazılmamış bazı savaşlar, isyanlar, detayı bilinmeyen şahısların bilgisini ve bu bilgilerin kaynağını, yabancı arşivleri kullanması sayesinde Zinkeisen’den öğreniyoruz. Bu nedenle gerçekten eşsiz ve çok önemli bir kaynak olup, Osmanlı tarihi üzerinde detaylı bilgi sahibi olmak istiyorum diyen birisinin mutlaka edinmesi gereken bir tarih.

Halil İnalcık


Halil İnalcık
Hepsinin detayını tek tek vermeyeceğim zira kitapların hepsini alıp kendinizin okumasını istiyorum. Büyük Osmanlı tarihi konusunda en güncel ve en detaylı bilgileri edinmek için önerebileceğim en önemli kitap ise tabiki Devlet-i Aliyye serisi. Maalesef Halil hocamızın ömrü, üçüncü cildini çıkarmaya yetti fakat bir röportajında beş cilt olarak hazırladığını söylediğinden diğer ciltler için halen beklemedeyiz.
Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak, Kuruluş Dönemi Osmanlı Sultanları, Osmanlı İmparatorluğu (Klasik Çağ), Osmanlı ve Modern Türkiye, Rönesans Avrupası, Osmanlılar, Osmanlı Uygarlığı, Osmanlı İmparatorluğunun Sosyal ve Ekonomik Yapısı gibi kitaplar, sadece Osmanlı tarihini bilmek değil, gerçek anlamda Osmanlı nedir, yaşantısı nedir, neler yaşanmış ve bu yaşananlara nasıl bakmalıyız gibi en önemli sorulara cevap bulacağınız, Osmanlı’yı tam olarak anlamanızı sağlayacak olan kitaplardır. Ayrıca edebiyat ve edebiyat tarihine meraklı iseniz, Şair ve Patron kitabını kesinlikle tavsiye ederim. Edebiyattaki “patron” kavramını ve bu patronluk sayesinde edebiyatın nasıl geliştiğini çok güzel açıklıyor.



Eğer unuttuklarım olduysa daha sonradan güncellenecektir. Bunu bir okuma listesi yahut bilmek için okunması tavsiye olunan kitaplar listesi olarak düşünebilirsiniz. İlerleyen günlerde ise İslamiyet öncesi Türk tarihinin de dahil olduğu Orta Asya tarihi, Selçuklu tarihi gibi diğer alanları kapsayan yeni listeler paylaşıyor olacağım. Eğer olur da 1 kişinin bile okuyup araştırmasına vesile olursam, benim için en hayırlı ve mutluluk verici işlerden birini yapmış olurum. 
Share:

3 yorum:

  1. Merhaba ; Ne okumalıyım serinizdeki eserleri sırasıyla okunmasını mı tavsiye edersiniz ?

    YanıtlaSil
    Yanıtlar
    1. Merhaba, bir sırası olduğunu düşünmüyorum açıkçası. Fakat şu var; Hammer tarihi gibi tarihler önemli bilgiler içerse de artık güncelliğini yitirip bazı yanlışlar içerdiğini bilip ona göre okumakta fayda var. Bunu da diğer tarihleri, özellikle listedeki yerli tarihçilerimizin tarihleri ile gerçekleştirebilirsiniz.

      Sil
    2. Eklemeyi unuttum: Listeye göre de gidebilirsiniz ama kolaylık açısından Erhan Afyoncu'nun kitapları, Hammer, Halil İnalcık hocamızın eserleri şeklinde giderseniz daha kolay ve rahat olabilir diye düşünüyorum.

      Sil

Tavsiye Edilen Sayfalar